Risco e O porco de pé

Relendo algúns dos fitos da literatura galega do século XX, sen a obriga de cando neno na escola ou no instituto, reencóntrome co O porco de pé (1928), de Vicente Martínez Risco, que <<foi quizabes […] quen cos seus coñecementos e sabedoría influíu máis no seu tempo para unha posta ó día da literatura galega.>> (1). E sen apenas lembrar o seu contido, abro o libro e dígome imos botar unha risada con este escritor ourensá que non fai grupo, aínda facendoo, xa que, aparte de ser moi seu, é un dos intelectuais fundamentais do Grupo Nós, responsable dun segundo Rexurdimento da cultura e literatura galega. Dicía Blanco Amor, que foi alumno de Risco e tamén o autor dunha das cumes narrativas da literatura galega (A esmorga), que <<La generación Nós revela a los tres grandes creadores de la lengua gallega moderna: Castelao, Vicente Risco y Otero Pedrayo. La gran ciudad es para esta generación una visión, en totalidad, de la cultura, eso que los alemanes llaman “cosmovisión”. Sin dejar de ser esencialmente gallegos, en vida y obra, en nación y vocación, se deslocalizan y parten, o parten, de lo local a lo general: no hay otro modo de hacer universalismo.>> (2) Certo, xunto aos Castelao, López Cuevillas ou Otero Pedrayo (e aos Leandro Carré Alvarellos e Ánxel Casal na edición), Risco e a súa obra son imaxes no que se atopa e mira o galeguismo do século XX. Pero nesta sátira súa, máis que rir, pois para el trátase de algo moi serio, penso que ridiculiza pola necesidade de enfatizar a extrema realidade materialista que imponse e domina o seu tempo, presente e futuro, xa o noso pasado, mais tamén a día de hoxe atópase aí. Aínda que pasasen case cen anos dende a publicación da novela, cabe matinar cos tempos non cambiaron tanto como canta Bob Dylan na década de 1960 e os de don Celedonio e os nosos sexan máis similares do que adoitamos maxinar, pois estes son fillos ou netos dequel e comparten a súa “xenética” e o seu amor polos billetes. Ambos son de encher o bandullo á conta de calquera outra cousa, mesmo dos principios, da intelixencia, da solidariedade, do esforzo, do bo facer, do amor polas cousas cotiás e pola sinceridade de canto se fai…

<<A historia contemporánea non fai máis que andar dando voltas arredor do paquete intestinal e do seu veciño de abaixo. A providencia de Paulo Osorio, os factores ideolóxicos de Kant e de Hegel, os factores xeográficos de Ratzel, os valores de Windelband, xa non interveñen na evolución da humanidade. Agora moven o mundo o factor gástrico e o factor xenésico. Ollade os grandes símbolos de Spengler: o Camiño, o Corpo isolado, a Cova, o Espacio infinito, das grandes culturas exipcia, antiga, arábiga e occidental… Agora o símbolo e o supertango… Na súa interpretación abdominal da historia, Carlos Marx trabúcase para outros tempos, mais atinou para os de agora, por nacer no tempo da Banca e da Bolsa… Dito está que hai tres mundos: o Mundo Espiritual, o Mundo Anímico e o Mundo Material. A estes tres mundos corresponden as tres almas do home, que Platón puxo respectivamente na testa, no peito e na barriga. Se reparades na historia, veredes que hai tempos en que a testa goberna, outros nos que manda o peito, e outros en que vence a barriga: as primeiras son as épocas científicas, as segundas as épocas heroicas, as terceiras as épocas comerciais e industriais. Nos séculos últimos emprincipiou na Euroamérica a Era da Barriga, e as dúas columnas do Templo chámanse Avaricia e Luxuria: a primeira representa o Coagula, e a segunda o Solve da alquimia transcendental>>, (3) pon Risco en boca de Alveiros.

Sen dúbida, común a ambos momentos, o noso e o seu, é que polos dous andan porcos de pé ou iso faíme pensar leer a Risco e dar unha volta rápida pola actualidade. Con todo, no primeiro tercio do relato, sinto certa irregularidade na conexión que establezo co texto, froito dunha carencia da miña lectura, a que as veces vótame fora e otras atrápame nel, mentras avanzó e vou coñecendo e quedando atrapado no mundo de don Celedonio e do doutor Alveiros, persoaxe que resulta a imaxe do humanismo que acaba por renderse e perderse entre as tentacións do diaño e os tempos que corren na cidade de Oria (reflexo satírico do seu Ourense natal) onde Risco sitúa ás caricaturas que lle permiten falar deses aspectos que sinalan o conflito entre o representado por don Celedonio, incapaz de calquer atributo que non sexa o seu amor polos cartos, e Alveiros, o pensamiento humanista e racional que non ten cabida nese presente nin no noso. Entón dígome que o autor ten algo de Erasmo: humanista, irónico, lúcido no seu mirar o mundo, capaz de pensalo e de expresar a súa idea del mediante o humor satírico que non deixa monicreque con cabeza. Por outra parte, deíxame coa case certeza de que non só en Oria hai porcos de pé, sentados, tumbados, agachados… e máis estirados; tamén aquí hainos. Despois desta sucesión de posibles, curta en comparanda coas numeracións que fai Risco para reflexionar sobre o Poder e enfatizar a súa broma que ten como diana a sociedade urbana e mercantil, cuxo Deus é o diñeiro, como deixa constancia o narrador entre as páxinas 98 e 100. Penso na boa intención do escritor ao satirizar sen caer na parvada ao críticar a civilización occidental, a do urbanismo, modernismo, capitalismo, comunismo, porquismo…

(1) Anxo Tarrío Varela: Literatura Galega. Aportacións a unha historia crítica. Edicións Xerais de Galicia, Vigo, 1994.

(2) Eduardo Blanco Amor: Entrevistas con E. Blanco-Amor (edición de Victoria A. Ruiz de Ojeda). Editorial Nigra, Vigo, 1994.

(3) Vicente Risco: O porco de pé. Editorial Galaxia, Vigo, 1995 (cuarta edición, 2001).