A dixestión unidimensional: ¿o fin das almas e mundos en papel?

A dixestión unidimensional: ¿o fin das almas e mundos en papel?

Por Antonio Pardines

Sen tomalo por un non lector do texto, quen podería afirmar que Herbert Marcuse é melancólico no seu Home unidimensional por sinalar un perigo presente que non existía no pasado, ou ameazaba doutro xeito menos evidente, veloz e masivo? Ninguén que o lese. Tampouco aquí, o que segue é froito da melancolía, pois o texto non anora o pretérito, senón que sinala unha situación actual que, máis cedo que tarde, pasará a ser anterior e a formar parte da memoria duns e do baleiro doutros.

E de memoria vai O último día de Terranova, unha novela que se inicia en 2014 e que percorre varios intres do século XX, dende 1935 ata ese presente no que Vicenzo Fontana, o narrador, lembra para recoñecerse e retornar aos recunchos coñecidos e xa distintos da súa historia, unha historia que é máis ca persoal ou a familiar. A da Terranova é a microhistoria que abrangue a de dous países en sombras, a de xente ao lonxe e na proximidade, a de persoas que aspiran á liberdade que a modernidade devoradora, a ditadura arxentina (a través da personaxe Garúa) e réxime franquista —en Galicia imponse dende 1936 ata 1975— queren impedir para prevalecer. Mais os libros que entran en Galicia de contrabando, no dobre fondo das maletas dos emigrantes que retornan de México ou da Arxentina manteñen vivo o soño que na libraria faise real porque no seu Laberinto Máxico —chamado así en honra de Max Aub— hai cabida para todos os libros. É dicir, para a vida e as ideas. Terranova abre as súas portas ao mundo, ás editoriais que publicaban dende o barro do exilio como Fabril (Bos Aires) e Ruedo Ibérico (París), inclusive ao confidente da represión e, sobre todo, as vidas dos portadores de maletas, de contos e das súas propias historias.

Poderíase ler como contos soltos unidos pola voz e a memoria de Vincenzo, contos que dan un todo e tamén delatan o humanismo de Manuel Rivas e o seu amor pola literatura e a liberdade. Que un escritor ame os libros entra de cheo no previsto, outro conto é que amose un sentimento similar cara ás librarías e aos libreiros. Pero non cabe dúbida de que sen estes intermediarios e sen os seus espazos para a exhibición e venda dos volumes a historia da literatura sería ben distinta. Sen o lector, visitante asiduo das librarías ou das bibliotecas, sería como se os libros non existisen. Sería como se os contacontos a prol da imaxinación para a existencia e a resistencia como o tío Eliseo non tivesen un lugar no mundo.

Calquera escritor sabe que a súa obra precisa deses ollos alleos que lle dean vida e interpretación ás súas palabras, que as fagan deles para que así se desenvolva plenamente o círculo e diálogo literarios que comezan na mente do autor, flúen polo papel, e conclúen na de quen le as obras e fanas súas. Sen eles as liñas escritas perderíanse nun purgatorio do que moi poucas obras poderían saír. Manuel Rivas, que xa fixera a súa particular defensa dos libros e da liberdade na novela Os libros arden mal, no Último día de Terranova fai unha advertencia —o que non puido matar o franquismo está a morrer doutro tipo de ditadura— e loa a eses lugares nos que, como a libraría Terranova, entras e, para quen ama os libros, todo cambia, pois alí descobre paredes cheas de historias, de vidas, de emocións, de temores, de dúbidas… de humanidade; espazos en perigo de extinción que son substituídos por librarías de lecturas e venda rápidas cuxas dixestións xa non son duais, só mecánicas...

(1) Manuel Rivas: O último día de Terranova. Edicións Xerais, Vigo, 2015.

Imaxe de cabeceira: portada de O último día de Terranova (Edicións Xerais). Para uso de crítica cultural.