Fragmentos de nada: O espellismo no que xogamos

Fragmentos de nada: O espellismo no que xogamos

Por Antonio Pardines

Por moito que luza un nome propio, o fútbol, como calquera outro deporte de equipo, non o gaña nin perde un só xogador, aínda que poida marcar as diferenzas nun determinado intre do xogo. Pois iso é o que é: un xogo no que dous equipos compiten por acadar o triunfo. Mais non sempre foi un espectáculo mediático e popular no que o máis importante era o encontro. Hoxe, cabe dubidar de que así sexa. A competición, o seu impacto, supera en estampa mediática e fanfarria a parafernalia propagandística da Olimpia (1936) filmada por Leni Riefenstahl, que, alén de ser a cineasta mimada dos xerifaltes nazis, pódese considerar unha precursora do espectáculo audiovisual deportivo, político e comercial actual.

En 1930, hai case un século, cando se celebrou a primeira Copa do Mundo, o fútbol era un deporte de equipo no que tanto montaban uns como os outros. Daquela, a propaganda aínda era bebé e as comunicacións e a socioloxía non pasaban de ser nenos en cueiros. Debido a esas infancias era máis complicado para calquera sistema sacar rendemento político e comercial do deporte e doutras cousas; mais tampouco tanto, se penso na Unión Soviética ou na Alemaña de Weimar —e logo na nazi—, mesmamente na República Española, cando a Copa do Rei cambia de nome e pasa a ser a do Presidente da República, pois en España xa non había monarca. Tempo despois, na ditadura franquista, esa competición pasou a ser a do Xeneralísimo; e non é que fora máis superlativa ca do Presi, e que o ditador era máis baixo que Niceto Alcalá-Zamora e que Manuel Azaña, que tampouco é que foran xigantes, e tiña tendencia a alzarse sobre os demais. E de novo do Rei, xa na monarquía constitucional, a da democracia. Seino, monarquía e democracia xuntas soa a contradición, pero pouco teño que dicir ao respecto, que tamén eu son contraditorio, por humano, anárquico e democrático.

Daquela non se vendían camisetas a millóns, non había canles de televisión que retransmitisen encontros a todas horas —o primeiro mundial televisado foi o de Suíza, en 1954— e nin sequera se xogaba unha fase de clasificación que dera o boleto para viaxar ao mundial. Incluso non había cartos suficientes para que algunhas seleccións convidadas cruzasen o Atlántico. A Grande Depresión e as dúas semanas de viaxe, para ir a competir ao Uruguai, que foi a primeira sede mundialista, foron trabas suficientes para que Inglaterra, Xapón, Alemaña, Italia ou España non acudisen ao evento. Iso explica que só participasen nove equipos americanos e catro europeos (1), divididos en catro grupos. O primeiro de cada un clasificábase para as semifinais. Neses cara a cara, nos que os perdedores marcharían para a casa, enfrontáronse Arxentina e Estados Unidos, por unha banda; e pola outra, Uruguai e Iugoslavia.

O vencedor daquel torneo primoxenio foi o equipo anfitrión (2), unha selección que viña de gañar os ouros nas olimpíadas de 1924 e 1928, e que derrotou a súa veciña e rival no Estadio Centenario que conmemoraba a xura da Constitución uruguaia de 1830. A Celeste espertara as simpatías de Galicia (e de España) porque nela xogaban catro fillos da emigración: dous nados en Redondela (Pontevedra, Galicia), aínda que hai discusión ao respecto, e outros dous no seo de familias emigrantes galegas. Estes rapaces aprenderon a xogar na rúa e no peirao de Montevideo sen ningún tipo de intromisión mediática nin comercial. Nunca pensaron nas marcas patrocinadoras, nin en ter unhas botas máis chulas ou unha pelota lixeira que lles evitase a dor de cada disparo e de cada impacto. Eran outros tempos, aínda que no fondo, que cambiou?

Cambiaron as familias que teñen que abandonar o fogar na procura doutros? E logo, a nai dos Williams e as de tantos outros veñen de paseo? E os nosos avós, foron aló de festa? Ou o sentir unha camiseta? Ou o meter máis tantos para gañar? A paixón dos xiareiros? A loucura e violencia dos fanáticos que rebentan os espazos comúns ou as xetas de quen non profesa o seu credo de intolerancia?

Os once xogadores charrúas conquistaron o seu mundial e xa daquela a afección víaos como ídolos, mais só eran deportistas que competían pola vitoria, nin pola foto que os convertese en reis do mambo nin por contratos publicitarios. Entre eses once uruguaios contábanse Pedro Cea —o máximo goleador charrúa do torneo—, Lorenzo Fernández «El gallego», Héctor Castro «Divino Manco» —pois perdera o antebrazo aos trece anos— e Álvaro Gestido «El caballero del fútbol», fillos da masiva emigración galega cara ao Río da Prata onde miles de fillos e fillas de Galicia atoparon dificultades, trabas, suor, traballo e, finalmente, un fogar que non lles borraba a idea de retornar, desexo froito do espellismo da morriña que xa non existiría na seguinte xeración.

Notas

(1) Os países participantes en Uruguai 1930 foron:

Uruguai (país anfitrión e selección campiona), Arxentina (subcampiona), Brasil, Chile, Paraguai, Perú, Bolivia, Francia, Iugoslavia, Bélxica, Romanía, Estados Unidos e México.

(2) Formaron a mítica Celeste os seguintes xogadores, a maioría dianteiros, o que, en parte, explica a notoria diferenza goleadora coa actualidade:

Porteiros

Enrique Ballestrero (Titular na final)

Miguel Capuccini

Defensas

José Nasazzi (Capitán do equipo)

Ernesto Mascheroni

Domingo Tejera

Emilio Recoba

Ángel Romano (quen tamén xogaba na punta)

Centrocampistas

Lorenzo Fernández (Apodado «El Gallego», nado en Redondela, Pontevedra)

Álvaro Gestido (Apodado «El caballero del fútbol», fillo de galegos)

José Leandro Andrade (coñecido como «La Maravilla Negra»)

Conduelo Píriz

Carlos Riolfo

Miguel Ángel Melogno

Dianteiros

Pedro Cea (Nado en Redondela, Pontevedra; foi o máximo goleador uruguaio do torneo con 5 dianas)

Héctor Castro (Apodado «El Divino Manco», fillo de galegos; anotou o primeiro gol de Uruguai nos mundiais e o último tanto da final)

Héctor Scarone

Pablo Dorado

Victoriano Santos Iriarte

Juan Peregrino Anselmo

Juan Carlos Calvo

Zoilo Saldombide

Santos Urdinarán

Pedro Petrone.

Alberto Suppici foi o adestrador deste lendario grupo.

Fotografía de cabecera: A selección do Uruguai («La Celeste») posando no Estadio Centenario de Montevideo antes de proclamarse campiona do mundo en 1930. Un equipo no que formaban catro fillos da emigración galega. Imaxe de dominio público (vía Wikipedia).